فلزات سنگين از جمله آلايندههاي زيست محيطي هستند كه مواجهه انسان با بعضي از آنان از طريق آب ومواد غذايي ميتواند مسمويتهاي مزمن و بعضاً حاد خطرناكي را ايجاد نمايند كه از جمله آنان ميتوان به فلزاتي نظير سرب، كادميوم، جيوه، نيكل و روي در انواع نان وسرب، كادميوم، جيوه، آلومينويم، آرسنيك، روي، مس و آهن در انواع نمك اشاره كرد. در دهه گذشته ورود آلاینده ها با منشاء انسانی مانند فلزات سنگین به داخل محیط های دریایی، به مقدار زیادی افزایش یافته است كه به عنوان یک خطر جدی برای حیات محیط های آبی به شمار می آیند. فلزات سنگین در یک مقیاس وسیع، از منابع طبیعی و انسان-ساخت وارد محیط زیست می شوند. میزان ورود این فلزات سنگین به داخل محیط زیست، بسیار فراتر از میزانی است که به وسیله فرایندهای طبیعی برداشت می شوند. بنابراین تجمع فلزات سنگین در محیط زیست قابل ملاحظه است. سیستم های آبی به طور طبیعی دریافت کننده ی نهایی این فلزات هستند. آلاینده هایی که در آب یافت می شوند، ناشی از پساب های خانگی، تخلیه محصولات شیمیایی، سموم، حشره کش ها و علف کش ها، تخلیه ی صنعتی، پساب های رادیواکتیو، هیدروکربن های نفتی و رنگی می باشد.
آلاینده ها به دو نوع آلاینده های قابل تجزیه و غیرقابل تجزیه تقسیم می شوند. آلاینده های غیر قابل تجزیه نظیر ترکیبات و نمک های فلزات سنگین، ترکیبات شیمیایی فنولی با زنجیره بلند، آفت کشها مثل DDT می باشند كه در محیط، تجمع می یابند و بر زنجیره ی غذایی و بیولوژیکی موجودات در آب اثر می گذارند. ازدیاد غلظت این مواد روی ماهی ها، سایر موجودات آبزی و حتی گیاهان آبزی اثرات سوء دارد. اکوسیستم هایی مثل بنادر یا مناطق ساحلی صنعتی که با ورود مزمنی از فلزات روبرو هستند، دارای بیشترین رسوبات آلوده می باشند. این ویژگی ها در محیط های واجد رسوبات، به علت تاثیرات سمی و قابلیت تجمع زیستی فلزات در نمونه های بیولوژیکی موجود در رسوبات، منجر به تأثیرات اكولوژیكی زیاد می شوند. اولین عامل اثرات آلودگی فلزات در یک اکوسیستم، وجود فلزات سنگین در بیومس یک منطقه آلوده است كه سلامت انسان را به مخاطره می اندازد. تجمع فلزات سنگین در آب، هوا و خاک، یک مشکل زیست محیطی بسيار مهم می باشد.
فلزات سنگین ابتدا توسط فیتوپلانکتون، باکتری ها، قارچها و ارگانیسم های کوچک دیگر جذب می شوند. سپس به ترتیب، توسط موجودات بزرگتر خورده شده و عاقبت وارد بدن انسان می شوند. فلزات سنگین زمانی که به وسیله ی انسان مصرف می شوند، اغلب اثرات قوی و زیان آوری را دارند. مواد سمی تجمع یافته، به طور پیوسته غلظت شان زیاد می شود و ممکن است بیشترین فراوانی را در یک بافت ویژه داشته باشند. تجمع مواد سمی در زنجیره ی غذایی، ممکن است باعث افزایش غلظت ها در جانوران سطوح بالای زنجیره غذایی، شود
مسمومیت:
مسمومیت به مجموعه واکنشهایی گفته میشود که بعد از آلودگی با مواد مضر سلامتی ، سمهای تولید شده برخی میکروارگانیسمها ، افزایش مقدار یک ماده معمول در بدن ، اتفاق میافتد. ریشه لغوی intoxoication از کلمه یونانی Toxicon به معنای ماده شیمیایی مضر گرفته شده است انواع مسمومیت عبارتست از مسمومیت غذایی, مسمومیتهای ناشی از مواد دارویی و شیمیایی مسمومیت ناشی از مواد پروتوزا
, مسمومیت ناشی از مواد دفع آفات و حشره کشها و مسمومیت ناشی از فلزات سمی که فلزات سنگین موجود در محیط مثل جیوه ، خطری برای ارگانیسمهای جاندار محسوب میشوند. بعضی از قدیمیترین بیماریهای انسان را میتوان به مسمومیت با فلزات سنگین در رابطه با توسعه معادن فلزات ، تصفیه و استفاده از آنها نسبت داد. حتی با وجود شناخت فعلی از خطرات فلزات سنگین ، میزان وقوع مسمومیت در حد قابل ملاحظهای باقی مانده و نیاز به اقدامات پیشگیری کننده و درمان موثر همچنان احساس میشود.
انواع فلزات سنگین:
1-کادمیوم:
غلظت بیش از چند میکروگرم در لیتر کادمیوم، احتمالاً ناشی از تخلیه فاضلاب آلوده به کادمیوم می باشد. آب های با مقادیر کمتر از 1 میکروگرم در لیتر کادمیوم، غیر آلوده اند. میزان جذب کادمیوم در مواد غذایی، ناشی از نحوه تغذیه جانوران است، کلیه و کبد محل مناسبی جهت تمرکز کادمیوم می باشند، صدف های دریایی نیز از تجمع بالایی ازکادمیوم برخوردارند. جذب کادمیوم از طریق پوست بسیار محدود است. نیمه عمر بیولوژیک کادمیوم در انسان، در بافت های نرم و استخوان، ده تا سی سال می باشد. کادمیوم معمولاً به طور طبیعی در آب های سطحی و زیر زمینی وجود دارد. مسمومیت موجودات آبزی با کادمیوم، به عوامل دیگری نیز بستگی دارد، مثلاً کلسیم موجود در آب، اثرات سمی کادمیوم را کاهش می دهد. رودخانه های بسیار آلوده با کادمیوم، از طریق آبیاری در کشاورزی، لایروبی رسوبات و یا سیلاب ها می توانند مناطق اطراف را آلوده کنند. کادمیوم یک فلز بسیار سمی است كه عامل مرگ و میر بوده، بیماری جدی ناشی از آن در انسان بیماری روماتیسم یا تغییر شکل دردناک اسکلتی است. اثرات اصلی سمیت کادمیوم بر ریه ها، کلیه ها و استخوان هاست. کادمیوم، مقاومت در برابر باکتری ها و ویروس ها کاهش می دهد. کادمیوم ممکن است باعث مینرال زدایی اسکلت و افزایش شکنندگی استخوان و خطر شکستگی شود. سمیت حاد با کادمیوم، ممکن است باعث مرگ حیوانات و پرندگان شده و مسمومیت شدید در آبزیان ایجاد کند.
2-وانادیوم:
فعالیت های انسانی (به ویژه صنایع فلزی) هر ساله 200 هزار تن وانادیوم را به محیط وارد می كنند. وانادیوم معمولاً از منابع طبیعی و همچنین سوخت های فسیلی وارد محیط می شود و در آب، خاك و هوا برای مدت طولانی می ماند. وانادیوم در محیط های آبی، پایدار بوده و در طولانی مدت اثر زیان آوری روی ارگانیسم های آبی به جای می گذارد.
3-سرب:
سرب به دو روش وارد بدن انسان و حیوانات میشود و در آنها مسمومیت ایجاد میكند؛ یكی از طریق ورود به زنجیره غذایی از راه تغذیه از عناصر این زنجیره و دیگری از طریق تنفس هوای آلوده به سرب. از طریق تغذیه غلظتهایی از سرب وارد بدن انسان و جانداران میشود بیشترین میزان سرب در کبد و پس از آن در آبشش، کلیه و تخمدان و البته خوشبختانه کمترین آن در عضله تجمع می شود.
4-نیکل:
نیكل یكی از عمومی ترین فلزات در آب های سطحی می باشد. ورود منابع آلوده شهری ممكن است این مقادیر را بیش از پنج برابر حالت عادی افزایش دهد. مقادیر كم نیكل برای تولید سلول های قرمز خون در بدن انسان نیاز می باشد، هر چند در مقادیر بالا تا حدودی می تواند سمی باشد. به نظر می رسد نیكل در كوتاه مدت مشكلاتی ایجاد نمی كند اما در طولانی مدت می تواند باعث كاهش وزن بدن، صدماتی به قلب، كبد، تحریك و حساسیت بالا شود. نیكل می تواند در آبزیان تجمع یابد. اما حضور آن در طول زنجیره ی غذایی بزرگنمایی ایجاد نمی كند. اغلب نمك های نیكل كه از طریق غذا وارد بدن می شوند، دفع می گردند. نیمه عمر نیكل حدود 11 ساعت است. بیشترین غلظت نیكل در استخوان، ریه، كلیه و كبد دیده می شود. سمّی ترین تركیب نیكل كه اغلب در كارخانه ها مشاهده می شود، كربونیل نیكل است. سمیت نیكل به صورت آلرژی، سرطان و اختلالات تنفسی دیده می شود.
5-جیوه:
منشأ اصلی جیوه، سوخت ذغالسنگ و نفت و مشتقات آن بوده، تخریب فیزیکی و شیمیائی سنگها، سالانه در حدود ۲۳۰تُن جیوه به دریاها و اقیانوسها میافزاید. انواع ترکیبات جیوه، سمیّت متفاوتی دارند و از این جهت، ترکیباتی بویائی جیوه مانند فنیل مرکور و الکوکسی الکیل، کمترین سمیّت و ترکیبات اکلیل، بیشترین سمیّت را دارند.براساس خاصیت سمی جیوه بر موجودات زنده، استفاده از جیوه و ترکیبات آن در قارچکشها اهمیت زیادی دارد. از این موارد برای از بین بردن قارچها استفاده میشود.اکلیل مرکوری که از جمله ترکیبات جیوه هستند، دارای اثرات مخربی در موجودات زندهاند. این ترکیبات توسط عمل موجودات ریز غیرهوازی تولید میشوند. این فعل و انفعالات در گل و لای رودخانهها یا دریاچهها صورت میگیرد. موجودات ذرهبینی این عمل را در رودهٔ بعضی از جانداران انجام میدهند. متیل مرکوریها خطرناکترین و سمّیترین اکلیل مرکوری هستند که به طریق مستقیم یا غیرمستقیم وارد محیطزیست میشوند. نقش مستقیم استفاده از متیل مرکوریها بر روی دانهها نمایان است اما نقش دیگر آنها بهصورت محصول فرعی فرآیندهای صنعتی به آبهای طبیعی رها میشوند، اما زمانی که این ترکیبات توسط موجودات زیستی متیله شوند، به ترکیبات فرّاری تبدیل و از آب رها میشوند.اولین علایم شناخته شده و خطرناک متیلهٔ جیوه در اواخر سال ۱۹۵۳ در ژاپن دیده شد که توضیح آن و نحوهٔ اثر آن در ماهیها در آینده گفته خواهد شد.آنچه مهم است این است که غذا خطرناکترین اثر سمّی جیوه را برای اغلب مردم نشان داده زیرا براساس شواهد علمی و تاریخی، در حالی که حد FDA برای جیوه در هوا ۵/۰ میلیگرم در کیلوگرم بوده، میزان آن در ماهیهای مصرف شده در حادثهٔ ۱۹۵۳ ژاپن بین ۵ تا ۲۰ میلیگرم در کیلوگرم بوده که در اینجا فاجعه بیشتر قابل لمس میگردد.
-اثرات فیزیولوژیکی جیوه:
ترکیبات اکلیل، فنیل مرکور و الکوکسی اکلیل به خوبی در چربیها حل شده، ضمناً بسیار پایدارند. بنابراین در صورتی که در بافتهای دام و انسان انباشته شوند، مکانیسم تنفسی را مختل میسازند.انواع ترکیبات کاتیونی جیوه جذب ذرات خاک گردیده، بهصورت فسفات، کربنات و سولفور جیوه تهنشین شده، نمیتوانند در نیمرخ خاک، انتقال یابند. لذا جابهجائی ترکیبات جیوه جز به حالت بخار ناچیز است.امروزه با توجه به توسعهٔ کاربرد جیوه در صنایع دندانپزشکی و نیز شیوع بیماریهای دهان و دندان توجه به کاربرد جیوه در پر کردن دندان و عوارض ناشی از آن نیز مورد توجه میباشد.جیوه از سمّیترین فلزاتی است که انسان با آن مواجه است و حتی از سرب و ارسنیک نیز سمّیتر است. بخار جیوه از مادهٔ پرکنندهٔ دندان (نقره ـ جیوه) در ۲۴ ساعت روز و ۳۶۵ روز سال آزاد میشود.تحقیقات نشان میدهد که ۱۰۰ ـ ۸۰ درصد بخار جیوهٔ استنشاق شده، از ریهها به خون و در نهایت به مغز و سایر ارگانها و بافتهای بدن میرسد. بیش از ۷۵ درصد مردم دندان پرکرده دارند و بهطور مداوم با یک مادهٔ سمّی مواجه هستند. در مورد ناباوری مربوط به جیوه، مطالب جالب توجهی وجود دارد. در بسیاری از موارد زنان و مردان بهخاطر مواجهه با مقادیر زیاد جیوهٔ ناشی از پر کردن دندان و جیوهٔ موجود در غذا و محیط ناباور میشوند. ناباوری در زنان بهصورت اختلال هورمونی بروز میکند که از لقاح جلوگیری میکند در حالی که در مردان باعث نقص در حرکت یا بقای اسپرم میشود.بیش از ۱۵۰ سال از مصرف آمالگام بهعنوان مادهٔ ترمیمی در دندانپزشکی میگذرد. آمالگام آلیاژی است که از ۶۰ ـ ۴۵ درصد جیوه ساخته شده که با نقره، قلع، روی و مس مخلوط میشود و جهت ترمیم و بازسازی قسمتهای از بینرفتهٔ دندانها بهکار میرود. بهطور متوسط هر فرد حداقل ۵ گرم جیوه در دندانهای پرکردهٔ خود با آمالگام دارد. در مطالعات انجام شده، سطح مواجههٔ روزانه بیش از حد ایمنی بوده است. بهطور متوسط از آمالگام دندان، روزانه ۳ ـ ۵/۰ میکروگرم جیوه وارد بدن میشود.جیوه در فرم جامعه ناپایدار بوده، لذا بخار جیوه از مادهٔ پرکنندهٔ دندان بهصورت یونهای جیوه و ذرات فلزی بهطور مداوم آزاد میشود. بهویژه پس از مسواک زدن و آدامس جویدن، سطوح بالائی از جیوه در هوای بازدمی آزاد میشود. بنابراین جیوه از طریق مخاط دهان، ریهها و دستگاه گوارش جذب میشود.
امروزه در بیشتر کشورهای پیشرفته، استفاده از آمالگام برای زنان و کودکان محدود و ممنوع شده است و موادی مانند طلا، چینی و صمغهای مرکب جایگزین آن شدهاند. جالب است بدانید میزان جیوه در بافتهای جنینی، نوزاد و شیرخواران مستقیماً با تعداد دندانهای پرشده با آمالگام مادر ارتباط دارد.یکی از مسائل مهم تاریخی در مورد جیوه، مسمومیت ناشی از جیوهٔ متیله (Mercure Methyle) میباشد که سبب اختلال در سیستم اعصاب و بروز مسمومیت هموگیر جیوهٔ متیله و مرگ در خرچنگها، صدفها، ماهیها و امراض تناسلی (جنین) شده است. در سال ۱۹۵۳ میلادی بیماری اسرارآمیز در شهر مینیتامای ژاپن شایع شد که ۴۵ نفر در اثر آن جان سپردند. بیماران دردهای بسیار سختی کشیدند و کودکان افلیج، کور یا کر به دنیا آمدند.
یک بررسی طولانی نشان داد که بیماری میناماتا ناشی از متیل جیوهای است که در تهیهٔ ازت بهکار میرود و بعد از راه فاضلاب دفع شده، آنها را آلوده میکند. زیانهای جیوه بسیار زیاد است و با تغلیظ در ماهیها سبب شکستن کروموزمها و نابودی سلولهای اعضاء بدن بهخصوص سلولهای اعصاب گردیده، در ایجاد پیری زودرس نقش دارد.
مصارف (کاربردهای) جیوهجیوه معمولاً در صنایع پلاستیکی، کشاورزی (قارچکشها و مواد ضدعفونی کنندهٔ بذر) و دندانپزشکی بهکار رفته، منشأ اصلی آن از ذغالسنگ، نفت و مشتقات آنها میباشد. جیوه در صنایع به سه شکل فلز، ترکیبات آلی و ترکیبات معدنی استفاده میشود. فلز جیوه مایعی نقرهای رنگ است. ترکیبات آلی جیوه شامل گروههای هیدروکربنی آروماتیک یا آلیفاتیک و ترکیبات معدنی جیوه معمولاً شامل نمکهای جیوه نظیر کلریدها یا اکسیدهای جیوه میباشد.بیشترین مصرف جیوه در تولید دستگاههای الکتریکی نظیر لامپ بخار جیوه در بزرگراهها و همچنین روشنائی کارخانجات، کلیدهای الکتریکی بیصدا در منازل و باتریهای جیوهای میباشد.باتوجه به تأثیر خاصیت سمّی جیوه بر موجودات زنده، استفاده از جیوه و ترکیبات آن در قارچکشها، اهمیت زیادی دارد. این مواد برای نابود کردن قارچ در مواد رنگی و کشاورزی بهکار میروند. در کشاورزی ترکیبات آلی جیوه بهمنظور پوششهای دانهای بهکار برده میشوند تا از رشد قارچ روی بذور کشاورزی جلوگیری کنند.جیوه جسم بسیار سنگینی است و دو برابر آهن سنگینی دارد. چون جیوه سنگینترین مایع شناخته شده در حرارتهای معمولی است، این فلز مایع برای پیشگوئی وضع هوا کاربرد مهمی دارد. دانیل گابرئیل فارنهایت در سال ۱۷۱۴ میلادی میزانالحرارهٔ جیوهای را اختراع نمود که همچنان مورد استفاده میباشد.همانطور که قبلاً اشاره شد، یکی از کاربردهای جیوه در دندانپزشکی میباشد. آمالگام بهعنوان مادهٔ ترمیمی در دندانپزشکی بهکار میرود. ۶۰ ـ ۴۵ درصد مادهٔ آمالگام را جیوه و فقط ۳۰ درصد را نقره تشکیل میدهد. هرچند که جیوه یک سم است اما نمیتواند برای ما خطرناک باشد زیرا اتمهای نقره به سختی اتمهای جیوه را نگه میدارند. همچنین کلرور مرکور که هر مولکول آن دو اتم جیوه و دو اتم کلر دارد، یک داور است. اما کلرور مرکوریک که مولکول آن یک اتم جیوه و دو اتم کلر دارد یک سم است. فولمینات جیوه که هر مولکول آن یک اتم جیوه، یک اتم اکسیژن، یک اتم ازت و یک اتم کربن دارد، خطرناک بوده، خیلی زود منفجر میشود و در آخر اینکه، هر مولکول مرکورکروم که برای معالجهٔ زخمها بهکار میرود، دارای یک اتم جیوه است
روش های حذف فلزات سنگین:
روشهای مختلفی برای حذف فلزات سنگین و خارج نمودن آنها از محیط از جمله پساب های صنعتی وجود دارد که به طور عمده شامل روشهای شیمیایی و بیولوژیک میگیرد.
از جمله روشهای شیمیایی می توان به خنثی سازی ترکیبی به کمک سود ، آهک یا کربنات سدیم اشاره کرد .
در بحث روشهای بیولوژیک نیز مدلهای مختلفی ارایه شده است .یکی از مدلها ،روش احیای باکتریائی سولفات می باشد به این ترتیب که باکتری های احیا کننده سولفات ترکیبات آلی مانند متانول و اتانول را با استفاده ازسولفات اکسید نموده وبی کربنات وسولفید هیدروژن ایجاد می نماید . در مرحله بعد سولفید هیدروژن با یونهای فلزات سنگین ترکیب و سولفید های نا محلول به شکل لجن متراکم رسوب می نماید.روشهای دیگر عبارتد از:
حذف فلزات سنگين آب با استفاده از ذرات نانو و پديده اسمز
حذف فلزات سنگين به روش جذب بيولوژيکی از محلولهای آبی
حذف فلزات سنگين فاضلاب توسط سيمان تقويت شده با نانورس
حذف فلزات سنگين از محيط آبي توسط جذب سطحي بر روي پوست موز اصلاح شده
استفاده از خاک اره در حذف فلزات صنعتی
حذف فلزات سنگين از فاضلات با کمک بيوراکتور غشايي
حذف و يا کاهش غلظت فلزات سنگين سمي از محيط آبي به کمک امواج فراصوتي
پاکسازی پساب های معدنی از کاتیون های سنگین با استفاده از زئوسیت های طبیعی ایران
- حذف نیکل بوسیله نانو ذره آهن :
حضور مقادير هر چند ناچيز فلزات سنگين در آب از قبيل نيکل، مس، سرب، کادميم و. . . باعث بروز اثرات زيستمحيطي فراواني خواهد شد که پيشگيري از آنها امري کاملاً بديهي مينمايد. نيکل که در اغلب فاضلابهاي صنعتي، کارخانجات توليد باتري، کارخانجات پالايش نقره و همچنين در برخي از صنايع توليدکننده آلياژهاي فلزي به وفور يافت ميشود. از جمله اثرات مخرب نيکل فلزي ميتوان به سرطانهاي استخوان و ريه، سيانوزيت، سردردهاي مزمن، سرگيجه، درد در ناحيه سينه، سستي بدن و ضعف عمومي بالا اشاره کرد. به اين دليل سازمان بهداشت جهاني در آخرين اطلاعيههاي خود مقدار استاندارد نيکل را در آب آشاميدني کمتر از0/02 mg/lit اعلام نمودهاست. به همين منظور تاکنون تحقيقات بسيار گسترده و فراواني براي کاهش ويا حتي حذف اين فلز با استفاده از انواع متنوعي از روشها و مواد صورت گرفتهاست. طي تحقيقات به عمل آمده، نانوذره آهن در حالت فلزي قابليت شايان توجهي جهت کاهش ميزان فلزات سنگين نشان دادهاست. با توجه به هزينه مناسب و همچنين بازدهي بالاي آن آزمايشات متعددي با استفاده از آهن فلزي در مقياس نانو در حال انجام ميباشد.
در اين تحقيق، با توجه به گستردگي مقادير نيکل در فاضلابهاي صنعتي، غلظتهايي از نيکل انتخاب گرديد که روشهاي قبلي يا قادر به حذف آن نبودهاند و يا مقاديرنهايي نيکل آنها بالاترازحد استاندارد جهاني بودهاست. به همين منظور غلظتهاي 10ppmو15ppm نيکل انتخاب شدند و نمونههاي حاوي نيکل براي دستيابي به مقدار بهينه نانوپودر و همچنين زمان بهينه اولتراسونيک مورد آزمايش قرارگرفتند. ابتدا نمونهها براي بهدست آوردن مقدار مناسبي از نانوذره آهن که بتواند نيکل را در حد مطلوب جمع آوري کند، آزمايش شدند. مقادير متفاوتي از نانوذره انتخاب و به نمونهها افزوده شد. سپس نمونهها براي زمانهاي متفاوتي تحت تابش امواج مافوق صوت قرارگرفتند. پس ازآن به محلولهاي فوق اجازه داده شد براي مدت زمان خاصي ساکن باقي بمانند تا ذرات نانو در محلول ته نشين گردد. آنگاه با استفاده از ميدان مغناطيسي ذرات پـــارا مغناطيس آهن ازمحلول نمونه خارج گرديد و باقيمانده نيکل محلول به روش جذب اتمي تعيين مقدارشد. آزمايشات متعدد اين مطلب را ميرساند که به علت سطح موثرقابل توجه نانوذره انتخابي، مقدار 03/0 گرم نانو پودر بازدهي قابل توجهي دارد و با اطمينان ميتوان گفت که اين مقدار از نانو پودر قابليت حذف کامل يون نيکل را در غلظتهاي فوقالعاده کم داراست، در حالي که اين مقدار در روشهاي مشابه و معتبر قبلي حدود پنج گرم گزارش شدهاست. سپس آزمايشات براي بهدست آوردن زمان بهينه تابش اولتراسونيک ادامه يافت. به اين منظور نمونهها در زمانهاي انتخاب شده تحت تابش قرار گرفتند. نتايج حاصله مويد اين مطلب بودند که زمان مناسب براي حذف کامل آلودگي هنگامي که غلظت نيکل15ppmاست، 20 دقيقه ميباشد در حالي که درآزمايشات متعدد قبلي حداقل زمان موثرجهت حذف کامل نيکل يک ساعت گزارش شدهاست همچنين مشخص گرديد که در بالاتر و پايينتر از اين مدت زمان، بازدهي نانو پودر براي حذف نيکل به طور قابل ملاحظهاي کاهش خواهد يافت. لازم به ذکر است که اين زمان براي غلظت10ppmنيکل نيز بهدست آمده و براي بقيه غلظتها (25-50) ppmتحت بررسي است.
