مقدمه :                        

« و سپس از میوه های شیرین تغذیه کنید و راه پروردگارتان را به  اطاعت بپویید، آنگاه از درون آن میوه ها شربت شیرینی به رنگ های مختلف بیرون آید که در آن شفاء مردمانست. در این کار نیز قدرت خدا بر متفکران پیداست.» ( نحل، 69 )

دنیای کنونی با تمام تلاش هایش برای تامین رفاه و آسایش بشر تنها یک روی سکه ای است که روی دیگرآن می کوشد تا صدمات ناشی از این تلاش را جبران کند. در این بین ظهور بیماری های ناشناخته یکی از مشکلات اساسی است، به گونه ای که توجه به تغذیه و سلامت جسم و روان بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است و انسان برای مقابله با مشکلات جسم و روان به تولید داروهای سنتزی روی آورده است.

   گیاهان دارویی در ایران پیشینه ای بسیار طولانی دارند. پزشکی و درمان در ایران به دوران آریایی حدود 7000 سال قبل از میلاد مسیح بر می گردد. نخستین پزشک آریایی تریتا[1] یا آترت[2]   نام داشت که از دیدگاه زرتشت و اهورا مزدا شخصی بود پرهیزکار، دانا و توانا که برای نخستین بار تب و زخم نیزه را درمان کرد. در تمدن آریایی تاکید زیادی بر حفظ و بقای گیاهان شده است، در این تمدن دوگیاه « مورد و انار» مقدس بودند و همواره در بین مردم از ارزش والایی برخوردار بودند. همچنین، در تمدن ایران باستان در کتیبه های مربوط به هخامنشیان، از زعفران به عنوان گیاهی دارویی با خواص و کاربرد بسیار فراوان یاد شده است.

اسانس ها به دليل معطر بودن و داشتن طعم هاي مشخص و مختلف در صنايع غذايي، عطر سازي و لوازم آرايشي، داروسازي و به طور كلي در صنايعي كه محصولات معطر و يا داراي طعم خاص توليد مي كنند مورد استفاده قرار مي گيرند. علاوه بر این در فرآورده هاي دارويي مختلف مانند شربت، كرم، پمادو لوسيون به كار مي روند. يكي از اشكال مصرف عمده اين ترکیبات به صورت بخور مي باشد. لازمه استفاده هر چه بهتر از این ترکیبات، شناخت مواد متشکله آنها می­باشد و با توجه به این نکته که بسیاری از گونه­ها­ی گیاهی موجود در ایران حاوی روغن­های اسانسی هستند، لزوم مطالعه در این زمینه به خوبی حس می­شود. لذا در این پایان نامه اسانس و عصاره تعدادی از گونه­های گیاهی بومی ایران مورد بررسی شیمیایی قرار گرفته تا با آگاهی کامل از ترکیبات موجود در این گیاهان بتوان از خواص مختلف آنها در زمینه­های گوناگون به­طور کامل و صحیح استفاده کرد.

1-1          تیره آرالیاسه [3]

   تیره آرالیاسه شامل گیاهانی پراکنده در مناطق استوایی و بین استوایی به ویزه هند، مالزی و نواحی گرم آمریکاست. فقط بعضی از انواع زیستی و محدودی از گونه های دیگر آن در سایر نواحی به غیر از آنچه ذکر شد، پراکندگی دارند. این تیره شامل 65 جنس و 800 گونه است ]1[.

 این گیاهان به صورت درختچه های راست یا بالا رونده و به ندرت علفی می باشند، برگ هایی با پهنک بزرگ، ساده یا مرکب از برگچه ها دارند. گل های آنها کوچک به رنگ سفید یا زرد منظم، نر _– ماده یا منحصراً دارای یکی از اجزای گل، بندرت دو پایه و مجتمع به صورت چتر یا سنبله است. اجزای گل آنها معمولاً 5 تایی است ولی در بین آنها نمونه های فاقد گل و یا دارای گلبرگ های بیشتر یا کمتر از 5 قطعه نیز دیده می شود. مادگی آنها شامل تخمدان تحتانی یا فوقانی مرکب از 1 تا 5 خانه محتوی یک تخمک در هر خانه است. میوه آنها به اشکال مختلف سته یا شفت یا مرکب از قطعات جدا شده است ]2[.

از جنس های مهم این تیره می توان از گونه های زیر نام برد.

1-1           جنس های مهم خانواده آرالیاسه

 

1-1-1- مشخصات جنس هدرا

هدرا  که در فارسی به داردُوست، ولگ، پاپیتال و پیچیک معروف است، درختچه ای پیچنده و بلند از تیره ی آرالیاسه است ]3[. انواع مختلف هدرا داراي برگهايي بزرگ يا كوچك با بريدگي هايي در حاشيه هستند كه پس از بلوغ تغيير شكل داده، فاقد لب، تيره رنگ تر و ضخيم تر مي گردند، هم چنين جوانه هاي گياه نيز سخت تر مي شوند. رنگ برگها از سبز تيره تا سبزمايل به خاكستري و يا برگهاي ابلق «سبز و زرد» بسته به گونه های گياه تغيير مي كند. به طور كلي نسبت به شرايط محيطي داراي قدرت سازگاري بالايي مي باشد و در حرارت بالا و پايين و روشنايي كم و زياد مي تواند رشد كند. آن دسته از این گیاه كه برگ هاي ابلق دارند، نسبت به سرما و خسارات ناشي از باد دارای تحمل بیشتری  مي باشند. انواع ضعيف این گیاه  را مي توان در گلخانه ومحيط هاي بسته پرورش داد. اين گياه پوششي تا هنگاميكه در كنار يك مانع عمودي قرار نگيرد بالا نمي رود. اگر مانع عمودي يك درخت باشد بهتر است از بالاروي هدرا جلوگيري نمود و يا اينكه به صورت كنترل شده آن را هدايت كرد، زيرا تجمع آن روي تنه درخت سبب خشك شدن درخت مي گردد ]4[. رشد اين گياه در ابتدا كند مي باشد، در عين حال انواع ابلق آن نسبت به سبز رشد كمتري دارند. اوايل تا اواسط پاييز زمان گلدهي هدرا مي باشد. گلهاي آن به رنگ سبز مايل به زرد و نيمه كروي با بويي مشابه بوي عسل مي باشند. میوه ی آن سیاه رنگ به قطر 6 – 10 میلی متر و درون آن به تعداد متنوع دانه وجود دارد. میوه ی داردوست دارای اثر مسهل و کمی سمی است ]5[. در مناطق گرم نواحی مدیترانه ای از ساقه ی مسن این گیاه، به خودی خود با ایجاد شکاف، رزین مخصوصی خارج می شود که در طب سنتی با نام صمغ هدرا با کاربرد قاعده آور مصرف می شود. در بافت های این گیاه، گلیکوزیدی به نام هِدِرین[4] موجود است که اثر قی آور و مسهل دارد. دم کرده ی برگ و همچنین صمغ آن که لادن نامیده می شود نیز قاعده آور است ]6[. مصرف عشقه سبب افزایش میزان توانایی، قوت و شادابی می شود. این ویزگی ها سبب می شود این گیاه همانند قهوه نقش یک محرک را بازی کند. اما این داروی محرک اغلب کنش بخش های اصلی بدن را سامان می بخشد و زودرنجی، طپش قلب، اعتیاد و نگرانی در زمره پاره ای از عوارض جانبی ناشی از مصرف این گیاه است. از طرف دیگر عشقه هیچ گونه عارضه منفی از خود برجای نمی گذارد و در طول حداقل 2000 سال گذشته از آن استفاده شده است. عشقه در جنگل های شمال به مصرف خوراک دام می رسد و در باغ ها برای تزیین کاشته می شود ]7[. انواع گونه های این گیاه عبارتند از ]8[ :

1-1-2  گونه های جنس هدرا

 

1-1-1-1- هدرا پاستوچووی[5] (عشقه)

   گونه ی عشقه گیاهی همیشه سبز و بالارونده با  ارتفاع بیش از 25 سانتی متر است که در فضای سبز منزل و بیرون به عنوان پوشاننده تنه لخت درختان مورد استفاده قرار می گیرد و گروهی در گلدان و گروهی پوشاننده خاک هستند. این گیاه سریع الرشد بوده و شکل برگ ها در انواع مختلف آن متفاوت است و  هوای گرم و خشک را دوست ندارد، شکل1-1

منشاء : یک گیاه باستانی که در قسمت های شمالی می زیسته است.

نور : نور کامل اما غیر مستقیم لازم است ، نوع دو رنگ آن به نور بیشتری نیاز دارد. نور زیاد باعث سفیدی و کمرنگ شدن گیاه می شود.

برگ ها : متناوب، ساقه بلند و سفت

گل ها : کوچک یا نا پیدا، چتری و دوجنسی

فصل گل : بر حسب شرایط متفاوت است، ولی در داخل آپارتمان هیچ وقت گل نمی دهند.

موقعیت : در همه جا می توان از این گیاه استفاده نمودبه ویژه در هوای آزاد و نور کافی.

تکثیر : بوسیله تقسیم توسط قلمه صورت می گیرد ]9[.

 

شکل 1-1 گیاه عشقه

1-1-2- تیره نخود[6]

    تیره حبوبات یا نخود اغلب از راسته ی گل سرخ از گیاهان دولپه می باشد. گیاهان این تیره عموماً دارای برگ های مرکب شاخه ای، گوشوارک دار و گل های 5 پر، دو چرخه دارند که به میوه ای از نوع نیام دو کفه ای تبدیل می شوند . تیره حبوبات بعد از تیره کاسنی تقریباً دومین تیره مهم گیاهان گلدار است که نزدیک به 430 گونه و حدود 13000 زیر گونه دارد ]7[. این تیره دارای 3 زیر تیره به نام های میموزه، سبز الپینه و پاپیوناسه است:

1-    گیاهان زیر تیره شب خسب یا میموزه اغلب به صورت درختچه یا درختان بلند پیچان هستند و نمونه های مهم و یکساله نظیر گل حساس(میموزا  پودیکا) و بعضی اکا سیاهای کوچک نیز در بین آنها وجود دارند. گل ها به صورت گل آذین سنبله یا گل آذین کروی متراکم و مجتمع هستند. جام گل منظم ولی بسیار کوچک است و از 5 میلی متر تجاوز نمی کند.

2-    گیاهان زیر تیره سبز الپینه همگی درختچه ای، دارای پرچمهایی آزاد و تخمک هایی واژگون و دانه هایی غالباً آلبومین دار هستند. گیاهان این زیر تیره جز چند جنس تقریباً همه در مناطق گرمسیری بصورت درختانی با برگهای گوشوارک دار و مرکب شانه ای یا دو شانه ای منتشر شده اند.

3-   

گیاهان زیر تیره پا پیوناسه به صورت علفی یا چوبی دارای گل هایی نامنظم و جامی با پرآذین درفشی هستند. پرچم ها 10 عدد و غالباً به هم پیوسته اند. تخمدان محتوی تخمک های واژگون و دانه ها فاقد آلبومین هستند ]9[.

1-1-2-1- مشخصات جنس لیلکی[7]

درخت لیلکی از تیره نخود و بومی منطقه هیرکانی است و در ایران از آستارا تاگرگان، در جلگه هاو دره ها انتشار یافته است. تاج درخت لیلکی، باز و پهن است. برگ های آن مرکب و شانه ای است.  طول برگ های مرکب 15 – 25 سانتی متر بوده و 12 – 20 برگچه بیضی شکل به طول 2 – 5 سانتی متر دارد. میوه های آن کشیده و عنابی رنگ و درشت می باشند]10[ و میوه سبز آن برای تغذیه گاوهای گوشتی به مصرف می رسد. میوه رسیده آن علوفه زمستانی گاوها را تشکیل می دهد. پوست درخت نیز در صورت اجبار به مصرف تعلیف می رسد. تنه و شاخه های لیلکی، دارای خارهای درشت به طول 15 سانتی متر می باشد. چوب لیلکی خیلی سخت است و در مصارف روستایی، برای پایه های کندوج (انبار برنج) و پایه بنا بکار می رود. ریشه دوانی لیلکی، سطحی و زیر سطحی، کوتاه و منشعب می باشد. به طور کلی رشد رویشی این گونه، از اواسط فروردین ماه آغاز می شود و در خرداد ماه به گل می نشیند و در آبان ماه میوه های آن می رسد. این گیاه در طبیعت از طریق ریشه، کنده و بذر تکثیر می یابد. در مطالعه تاثیر فاکتورهای حیاتی و نقش عوامل مخرب در محدود نمودن پراکنش لیلکی مشخص شد که عوامل اصلی محدود کننده پراکنش لیلکی، چرای شدید دام، بهره برداری به منظور سوخت و پایه های حصار می باشند. از طرف دیگر دامداران از میوه های لیلکی برای تغذیه دام استفاده می کنند.

 

شکل 1-2 گیاه لیلکی

 

1-1-3  - شیمی جنس عشقه

-       بررسی های مکیارلو و توکر روی روغن اسانسی ساقه و برگ گیاه عشقه نشان داد که و ترکیبات جرماکرن دی[8]، بتا کاریوفیلن[9]، سابینن[10]، آلفا و بتاپینن[11]و لیمونن[12] در این گیاه وجود دارند]11[.

-        همچنین، در گزارش دیگری از بررسی های انجام شده بر روی روغن اسانسی برگ این گیاه وجود ترکیبات ترپنویید ساپونین [13]و تری ترپنویید[14] از جمله : آلفا، بتا وگاما هدرین[15]  در این گیاه ثابت شد]12[.

-       کریستین و همکارانش پژوهش های خود را بر روی اسانس میوه این گیاه متمرکز نمودند، نتایج این بررسی ها شناسایی ترکیبات ترپنویید ساپونین از جمله هلیکسوساید ای و بی[16] و سه نوع هدروساید [17]بوده است ]13[.                 

 

 

 

                                        

1-1-4- شیمی جنس لیلکی

-       محققین دانمارکی بر روی دانه ی گیاه ليلكي تحقیق کردند و یک محصول جدید و طبیعی تحت عنوان 2(s) , 3(s)- 3- hydroxyl- 4- methyleneglutamic را شناسایی کردند ]14[.

-       پژوهش هايی توسط دیگر محققین دانمارکی بر روی دانه ی این گیاه منجر به شناسایی ترکیب y-l-Glutamyl-l-pipecolic acid شد ]15[.

-       همچنین هفت فلاونویید از بخش های هوایی گیاه لیلکی با استفاده از روش­های طیف سنجی شناسایی شده اند که به عنوان عوامل ضد میکروبی و آنتی اکسیدانی مورد استفاده قرار خواهند گرفت]16[.

-       در پژوهش های دیگری از عصاره متانولی میوه گیاه لیلکی سه نوع ساپونین تحت عنوان  triterpenoids، Gleditsoside، Gleditsia saponins C and F جداسازی و شناسایی شد]17[.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-2- روغن های اسانسی

1-2-1- تعریف

اسانس ها مایعاتی فرار و منعکس کننده و حاوی ترکیبات معطر و بی رنگ با منشأ ترپنی، الکلی و ... می باشند. اسانس ها مخلوطی از مواد مختلف با ساختار شیمیایی بسیار متفاوت از یکدیگر هستند که عامل بوی خوش یا مزه در گیاه می باشند. اسانس ها در بسیاری از گیاهان وجود دارند، از مهم ترین تیره های دارای اسانس می توان به تیره های نعناییان، چتریان، کاج، برگ بو و بعضی از گیاهان خانواده روزاسه و کاسنی اشاره کرد. استفاده از اسانس ها و مواد خوشبو کننده تهیه شده از گیاهان از زمان های بسیار دور برای حفظ سلامتی و تقویت جسمانی و روحی رایج بوده است . مصریان 4500 سال پیش از میلاد از عصاره گیاهان معطر مانند گل رز، برگ درختان و موارد مشابه دیگر برای مصارف آرایشی، طبی، مناسک مذهبی و آیین ها استفاده می کردند. بر اساس اسناد به دست آمده مصریان 4 قرن پیش از میلاد برای مومیایی کردن فراعنه از این اسانس ها استفاده می کردند . امروزه اسانس ها به دلیل معطر بودن و داشتن طعم های مشخص، به طور گسترده ای در صنایع غذایی، عطر سازی، دارویی، آرایشی و بهداشتی مورد استفاده قرار می گیرند .

اسانس ها در برخی بافت های گیاهی مانند مرکز سلول یا در محل ذخیره اسانس زیر پوشش کرکی، غده های کوچک یا در فضای میان سلولی جمع می شوند. به عنوان مثال در گیاهان خانواده نعناییان اسانس ها در تارهای ترشح کننده، در خانواده روزاسه به ویژه گل سرخ در گلبرگ ها، در تیره کاج در مجراهای لیزیژن و شیزون و در تیره فلفل در سلول های پارانشیمی وجود دارند .

دلیل تشکیل و نقش روغن های اسانسی هنوز به خوبی مشخص نگردیده است. ولی عقیده بر این است که این مواد به طور کلی باز مانده های ناشی از فرایندهای اصلی سوخت و ساز گیاهان می باشند مثلاً عطر برخی از اسانس ها دارای ویژگی دور کنندگی حشرات می باشد که در نطفه بندی گیاه و انتقال گرده از گیاهی به گیاه دیگر اهمیت دارد. روغن های اسانسی که توسط گونه های مختلف گیاهان، تولید و در اندام های گوناگون ذخیره می شوند، رابطه مستقیمی با سنتز زیستی، سوخت و ساز و فعالیت های زیست شناختی[18] گیاه دارند که تابع شرایط اقلیمی محیط زیست گیاه هستند. اگر چه این روغن ها از نظر ترکیب شیمیایی با یکدیگر متفاوتند، اما در برخی از خواص فیزیکی مشترک می باشند که عبارتند از :

1-   رنگ

اسانس ها ترکیباتی بی رنگ هستند اما به مرور زمان، درمجاورت هوا، به علت اکسایش و رزینی شدن تیره می شوند.

2-   بو

بوی این مواد بی نهایت متفاوت است و این به علت وجود ترکیبات ویژه در این گیاهان می باشد.

3-   طعم

اسانس ها دارای طعم های متفاوتی هستند از جمله طعم های شیرین، تلخ ، ملایم، گس و تند و سوزاننده می باشند .

 

 

4-   وزن مخصوص

وزن مخصوص اکثر اسانس ها g/cm³ (172/1 – 842/0) است و اغلب انها سبکتر از آب می باشند.

5-   فعالیت نوری

اکثر روغن های اسانسی روی نور پلاریزه اثر می گذارند و باعث چرخش آن می شوند. مقدار چرخش نوری روغن های اسانسی اغلب برای تشخیص آنها مفید می باشند.

6-   دامنه ی دمای جوش

روغن های اسانسی در دمای بالاتر از 50 تا 60 درجه سانتی گراد بسیار سریع اکسید و پلیمریزه شده و به رزین تبدیل می شوند و  به همین علت به نام روغن های فرار، روغن معطر، روغن های استری و... نامیده می شوند .

7-   حلالیت

به طور كلي اكثر روغن‌هاي اسانسي در آب نامحلول مي‌باشند، اما مي‌توانند بو و عطر خود را به آب انتقال دهند. روغن‌هاي اسانسي در الكل، اتر، كلروفرم، اسيد استيك گلاسيال، پتروليوم اتر و اغلب حلال هاي آلي حل مي شوند.

1-2-2-  شیمی روغن های اسانسی

در سالهای اخیر پیشرفت های زیادی در تجزیه روغن های اسانسی به وسیله دستگاه های پیشرفته انجام گرفته است. با استفاده از وسایل نو و روش های نوین بر اساس کروماتوگرافی گاز – مایع و کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC) به همراه دستگاه های طیف سنجی، نظیر طیف سنجی مادون قرمز، طیف سنجی رزونانسی مغناطیسی هسته (NMR) و طیف سنجی جرمی  (MS)توانسته اند که به طور دقیق تمام اجزای تشکیل دهنده روغن های اسانسی، حتی در مقادیر کم را شناسایی کنند. از آنجا که روغن های اسانسی مخلوطی از ترکیبات شیمیایی گوناگون هستند، ممکن است ماده ی موثره بیش از یک ترکیب باشد. روغن های اسانسی معمولاً از بخش الئوپتین[19] که قسمت مایع اسانس است و ترکیبی از هیدروکربن ها می باشد  وبخش استئاروپتین[20] که بخش جامد اسانس است، تشکیل شده اند. مقدار قابل ملاحظه ای از روغن های اسانسی ممکن است ترپنوییدها باشند و گروه مهم دیگر از ترکیبات تشکیل دهنده این روغن ها، فنیل پرو پانوییدها هستند که دارای حلقه فنیل متصل به زنجیره سه کربنی پروپان می باشند. در گیاهان این ترکیبات از اسید آمینه های عطری مانند فنیل آلانین و تیروزین که خود از شیمکیمیک اسید ساخته می شوند، سنتز زیستی می گردند.

1-2-3- روش های تهیه و استخراج روغن های اسانسی

مواد معطر موجود در گیاهان، که قسمت اعظم آن را روغن های اسانسی تشکیل می دهند، از ترکیبات بسیار متفاوت تشکیل شده اند، بنابراین استخراج آنها از گیاهان با یک روش انجام نمی گیرد و برای استخراج هر یک از آنها باید از روش مناسب و خاصی استفاده کرد. در زیر به شرح هر یک از این روش ها می پردازیم.

1-2-3-1- روش های تقطیر

تقطیر عبارت است از تبدیل بخار آب به قطرات که این تغییر و تحول تحت جریان هوای سرد صورت می پذیرد. استخراج روغن های اسانسی با استفاده از روش های تقطیر از قدیم معمول بوده، به طوریکه مصریها چهار هزار سال قبل از میلاد مسیح از تقطیر گياهان معطر مانند گل رز، برگ درخت سدر و موارد مشابه ديگر براي مصارف آرايشي و طبي و مناسك مذهبي و آئين ها استفاده مي كردند. به طور کلی تقطیر با یکی از سه روش زیر انجام می گیرد :]18[

1-   تقطیر با آب

این روش برای گیاهان خشک شده یا گیاهانی که دراثر جوشیدن در آب احتمال خراب شدن آنها نمی رود، بکار می رود.

2-   تقطیر با بخار مستقیم

این روش جهت استخراج روغن اسانسی گیاهان تازه، نظیر نعناع سبز بکار می رود، بدین صورت که ابتدا گیاه مورد نظر را به اندازه لازم خرد کرده و از ظرف های الک مانند عبور می دهند، سپس گیاه خرد شده را در فلاسک های تقطیر قرار می دهند و بخار آب را از میان آن عبور می دهند. در این حالت بخار به همراه خود مقداری از روغن اسانسی گیاه تازه را خارج نموده و پس از سرد شدن در ظرف دیگری جمع می شود. شکل 1-2-1 نمونه ای از دستگاه تقطیر با بخار مستقیم را نشان می دهد.

شکل 1-2-1 دستگاه تقطیر با بخار مستقیم

3-   تقطیر با آب و بخار آب

از این روش برای گیاهان خشک شده یا تازه ای استفاده می شود که احتمال دارد به وسیله عمل جوشاندن خراب شوند. در این روش مواد خام نظیر دارچین و میخک را خرد کرده، در یک فلاسک تقطیر ریخته و با یک لایه آب می پوشانند. سپس بخار آب را از میان مواد خام خیسانده شده عبور می دهند. روغن اسانسی و آب را بعد از سرد شدن در ظرف دیگری جمع می کنند.
در خاتمه روغن اسانسی و آب را با تقطیر در خلا از یکدیگر جدا می کنند ]18[.

 

4-   استخراج توسط حلال

این روش جهت استخراج اسانس هایی مورد استفاده قرار می گیرد که در اثر تبخیر تجزیه می شوند و یا در مورد گیاهانی بکار برده می شود که مقدار روغن اسانسی آنها جزیی بوده و بکار بردن روش های دیگر امکان پذیر نباشد. در این روش، روغن اسانسی را به کمک حلال هایی که نقطه جوش آنها پایین است به وسیله روش های پرکولاسیون یا سوکسله استخراج می نمایند. پس از استخراج کامل، حلال هایی را که حاوی روغن اسانسی باشند، به وسیله تقطیر در خلاء و در دمای پایین از روغن جدا می کنند ]18[.

5-   استخراج به کمک فشار

از این روش برای استخراج روغن های اسانسی موجود در پوست برخی از میوه ها مثل نارنج و لیمو استفاده می شود، در غیر این صورت کیفیت این روغن ها نامطلوب خواهد بود. در این روش ابتدا پوست میوه را روی صفحاتی که دارای تیغه های ریز می باشند، مالش داده که این عمل موجب جاری شدن قطرات اسانس به درون ظرف مخصوص می شود، از آنجا آنها را از ناخالصی های موجود جدا می کنند ]18[.

6-   استخراج با چربی سرد

در این روش از یک روغن یا چربی بی بو استفاده می کنند، به این ترتیب که چربی را در یک ظرف پهن می ریزند و گیاه خشک شده را روی آن پخش می کنند. بعد از چند ساعت گیاه قبلی را برداشته و گیاه تازه را اضافه می کنند، با این کار اسانس گیاه در چربی حل می شود. پس از چندین بار تکرار این عمل، چربی اشباع از اسانس جدا می شود، که در این حالت به آن پماد گویند، سپس اسانس رابه وسیله الکل از چربی استخراج می کنند ]19[.

7-   استخراج با چربی داغ

دراین روش گیاه را با چربی با دقت حرارت داده، مرتب به هم می زنند و به صورت یک خیسانده غلیظ در می آورند، مرتب به هم می زنند. پس از آنکه چربی از روغن اسانسی اشباع شد، گیاه را خارج نموده و فشار می دهند تا چربی ها کاملاً از آن جدا گردند. سپس چربی های حاوی روغن های اسانسی را می گذارند تاسرد شوند و در خاتمه روغن فرار را به وسیله الکل در سه نوبت متوالی از چربی استخراج می نمایند.

8-   استخراج به کمک گازها

یک روش جدید در استخراج روغن های اسانسی، استخراج با مایعات فوق بحرانی می باشد. در این روش از دی اکسید کربن مایع به عنوان حلال استخراج کننده استفاده می شود.دی اکسید کربن به سرعت در اندام های گیاه نفوذ می کند، زیرا دارای ویسکوزیته ی پایینی است و گرمای نهان تبخیر آن کم است و به آسانی می تواند از محیط عمل خارج گردد. دی اکسید کربن می تواند مواد معطر را در خود حل کند و در حالت گازی تشکیل دو فاز دهد. لذا در حوالی نقطه بحرانی طی دو عمل متناوب فشردن، که طی آن دی اکسید کربن به صورت مایع در می آید و انحلال رخ می دهد و انبساط، که موجب تغییر دی اکسید کربن به حالت گازی می شود. ضمن همراه آوردن اسانس از مواد معطر جدا می شود. در شکل صفحه 1-2-2 دستگاه مورد نیاز برای این روش نشان داده شده است] 20 [.

شکل 1-2-2 دستگاه استخراج روغن اسانسی به کمک دی اکسید کربن

1-2-4- طبقه بندی اسانس ها

1-   اسانس های طبیعی

فراورده هایی هستند که از مواد خام گیاهی با یکی از روش های استخراج (تقطیر، فشردن یا استخراج با حلال ) بدست می آیند.

2-   اسانس های شبه طبیعی

فراورده هایی هستند که از ترکیب مواد اولیه معطر به وجود می آیند و از نظر بو شبیه اسانس های طبیعی می باشند.

 

 

3-   اسانس های مصنوعی

فرآورده هایی هستند که به طور تجاری از مواد شیمیایی آلی شبیه اسانس های طبیعی تهیه می شوند و بویی شبیه اسانس های طبیعی دارند.

1-2-5- کاربرد روغن های اسانسی

اسانس ها به دلیل معطر بودن و داشتن طعم های مشخص و مختلف در صنایع غذایی، عطرسازی و لوازم آرایشی، داروسازی و به طور کلی در صنایعی که محصولات معطر و یا دارای طعم خاص تولید می کنند، مورداستفاده قرار می گیرند. اسانس ها در دارو سازی و پزشکی برای تولید ترکیبات دارویی مختلف مانند شربت، کرم، پماد و لوسیون به کار می روند و یکی از اشکال مصرف عمده این مواد به صورت بخور می باشد. همچنین، از اسانس ها در صنایعی تقطیر تهیه حشره کش ها، تهیه آدامس های معطر، تهیه ی خمیر دندان و لوازم آرایشی و بهداشتی، عطر سازی، فراورده های خوراکی و بسیاری موارد دیگر استفاده می شوند. کاربرد عمده ی اسانس ها در علم آروماتراپی (عطر درمانی) می باشد. آروماتروپی یا عطر درمانی استفاده از روغن های معطر بدست آمده از گیاهان در درمان بیماری های جسمی و روحی (معالجه عمومی) می باشد و موجب سلامتی بدن، حفظ تعادل بدن و آرامش بخشی به انسان می شود. به طور کلی هر روز به اهمیت روغن های اسانس بیشتر پی برده می شود و موارد استعمال آنها ابعاد وسیع تری پیدا می کند.

 

 

1-2-6  اثرات دارویی اسانس ها

1-   اثرات گوارشی

مصرف خوراکی اسانس باعث تحریک ملایم غشاهای موکوسی دهان و دستگاه گوارش می شود. همچنین ایجاد احساس گرمی و افزایش بزاق را به دنبال دارد. به همین دلیل، اسانس ها به عنوان بادشکن و ضد نفخ موثرند. سایر اثرات گوارشی اسانس ها عبارتند از : ضد اسپاسم گوارشی و جلوگیری از اشتهای کاذب (اسانس زیره سبز [21])، هضم کننده ( اسانس ترخون [22]) ضد اسهال عفونی ( اسانس مرزه [23]) و ملین (اسانس بهار نارنج[24] ).

2-   اثرات قلبی و عروقی

روغن های حاوی ترکیبات آنتی اکسیدان از شکنندگی عروق و بروز سکته های قلبی جلوگیری می کنند.

3-   اثرات تنفسی

از روغن های اسانسی حاوی سینئول، اوکالیپتوس، منتول و روغن لیمو در فرموله کردن داروهای بینی جهت درمان برونشیت و رنیت استفاده می کنند. هم چنین روغن اسانسی حاصل از گیاه لیمو[25] به شکل استنشاقی جهت کاهش سرفه کاربرد دارد.

 

دیگر اثرات تنفسی اسانس ها عبارتند از : خلط آوری (اسانس زوفا [26]) و ضد اسپام ریوی (اسانس درمنه دشتی[27]) ]10-9[

4-   اثر کاهش قند خون

ترکیب دی فنیل آمین موجود در روغن اسانس گیاه درمنه پایین آورنده قند خون می باشد.

5-   اثرات ضد میکروبی و ضد قارچی

یکی از بارزترین اثرات روغن های اسانسی ، اثرات ضد میکروبی و ضد قارچی آنها است که در این مورد مقالات متعددی منتشر شده است]21-23[. باکتری های گرم مثبت در مقابل اثرات ضد میکروبی روغن های اسانسی حساستر از باکتری های گرم منفی می باشند ]22[.

6-   اثرات پوستی

به کارگیری روغن های اسانسی بر روی پوست سالم باعث تحریک و قرمزی، احساس گرمی، سوزش و به دنبال آن بی حس موضعی می شود، به همین دلیل از این ترکیبات به عنوان عامل ضد تحریک استفاده می کنند. برای نمونه از منتول به عنوان عامل ضد تحریک و ضد خارش موضعی بر روی پوست استفاده می کنند. سایر اثرات پوستی روغن های اسانسی عبارتند از : درمان لک های حاملگی و لک های آفتاب زدگی (اسانس لاواندولا[28]) و درمان جوش های چرکی و اکنه (اسانس باریجه ).

علاوه بر موارد فوق روغن های اسانسی دارای خواص درمانی دیگری نیز می باشند که عبارتند از:

1-    پایین آوردن چربی خون با استفاده از روغن اسانسی موجود در شوید[29].

2-   

 افزایش شیردهی با استفاده از روغن اسانسی موجود در رازیانه[30].

3-    درمان افسردگی با استفاده از روغن اسانسی موجود در گل سرخ[31].

4-    درمان آفت و تبخال با استفاده از روغن اسانسی گیاه مورد[32].

1-3- عصاره گیری

1-3-1- استخراج مواد متشکله دارویی

    استخراج مواد موثره موجود در گیاه به وسیله ی حلالهای مختلف انجام می گیرد. عمل استخراج از زمانهای قدیم به ویژه در دوران جالینوس معمول بوده است. به طور کلی روش استخراج مواد موجود در گیاهان، به نوع بافت های گیاهی و ترکیبات گیاه بستگی دارد. انتخاب حلال خاص برای هر دسته از ترکیبات خام گیاهی بسیار مشکل است، زیرا همراه این ترکیبات مواد دیگری نیز وجود دارند که بر روی میزان حلالیت این مواد تاثیر می گذارند. به طور کلی بهترین حلالی که با آن می توان عصاره یک گیاه را بدست آورد متانول یا اتانول 80% یا 85% می باشد، زیرا محققین به این نتیجه رسیده اند که این حلالها می توانند 80% مواد متشکله گیاه را در خود حل کنند. اتانول 85% این مزیت را بر سایر حلال ها دارد که نشاسته موجود در گیاه به وسیله این حلال استخراج نمی شود.

1-3-2- روش های عصاره گیری (استخراج)

روش کلاسیک خاصی  جهت به دست آوردن ترکیبات آلی موجود در بافت های گیاهی وجود ندارد،  ولی روشهای مختلفی وجود دارد که به نوع بافت های گیاهی و نوع ماده ی جدا شدنی بستگی دارد. قبل از این که مواد موثر را با این روش ها استخراج کنیم، بهتر است چربی ها و ترپن های موجود در بافت های گیاهی پودر شده را به وسیله دستگاه سوکسله با حلال های پترولیوم اتر و کلروفرم و یا سایر حلال های مناسب استخراج نمود.

1-3-2-1-روش خیساندن

عمل خیساندن یک روش قدیمی است که به وسیله آب یا حلال های مختلف صورت می گیرد. ابتدا گیاه مورد نظر را به صوت پودر در آورده و در یک فلاسک ریخته و مدت دو یا چهار روز (بر حسب نوع گیاه) روی تکان دهنده قرار داده و سپس صاف می کنیم. عمل خیساندن معمولاً برای آن دسته از گیاهان به کار می رود که ساختار سلولی کامل نداشته و یا فاقد ساختار سلولی می باشند. عمل خیساندن معمولاً در  ^oC 20- 15 و با چند حلال متوالی صورت می گیرد.

1-3-2-2-پرکولاسیون[33]

در این روش بافت های گیاهی مورد مطالعه را به صورت پودر در آورده و در ظرفی به نام پرکولاتور ریخته و عمل عصاره گیری را انجام می دهند.

هنگام کار با پرکولاتور ، باید به نکات زیر توجه کرد :

1)    

شکل و اندازه پرکولاتور در نوع عصاره ی حاصل از گیاه دخالت دارد.

2)     پودر گیاه مورد نظر را قبل از ریختن در پرکولاتور با حلال مورد نظر مرطوب می کنیم.

3)     اضافه نمودن حلال باید طوری باشد که همیشه روی گرد را بپوشاند.

4)     برای اینکه مواد موثره گیاه بهتر خارج شود ابتدا چربی ها و ترپن های ماده پودر شده را در دستگاه سوکسله به کمک پترولیوم اتر استخراج می کنیم.

1-3-2-3- هضم[34]

این روش همانند روش خیساندن به اضافه کمی حرارت می باشد (^oC40 تا 50) و در مواردی استفاده می شود که اولاً حرارت باعث تخریب مواد نشود. ثانیاً، حرارت قدرت استخراج حلال را زیاد نماید. اگر در این درجه حرارت، حلال قابل تبخیر باشد بهتر است از رفلاکس استفاده نماییم.

1-3-2-4- روش دم کردن[35]

امروزه این روش استفاده چندانی در زمینه استخراج گیاهان دارویی ندارد. در گذشته این روش برای مواد محلول در آب به کار می رفت. مشکل اساسی در این روش، هجوم باکتری ها و قارچ ها می باشد که باعث آلودگی عصاره و تغییر مواد تشکیل دهنده آن می شود.

1-3-2-5-روش سوکسله[36]

جهت گرفتن چربی، موم و مواد رنگی قبل از استخراج مواد موثره گیاه و هنگامی که حرارت در طول زمان استخراج، مواد موثره گیاه را تخریب نکند، می توان از سوکسله استفاده نمود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-3-1-  شیمی ترپنوییدها

از جمله مهم ترین مواد طبیعی که در گیاهان وجود دارند و از واحدهای ایزوپرون ساخته شده اند ترپن ها و ترپنوییدها می باشند. بسته به اینکه در ساختار این ترکیبات اکسیژن وجود داشته باشد یا خیر، به ترتیب ترپنویید و ترپن نامیده می شوند و دارای گروه های عاملی مختلفی نظیر الکلی، آلدهیدی، کتونی، استری و ... می باشند. ترپنوییدها یکی از بزرگترین مواد طبیعی موجود در گیاهان می باشند که در متابولیت های ثانویه گیاهان شرکت می کنند، البته بعضی از ترپنوییدها در متابولیت اولیه (فتوسنتز) نیز شرکت می کنند. سنتز ترپن ها و ترپنوییدها مختص گیاهان نمی باشد، برای نمونه اسکوالن یک تری ترپن است که بیشتردر جانوران دریایی  دیده می شود. معمولاً مونوترپن ها و سز کویی ترپن ها در گیاهان یافت می شوند، ولی دی ترپن ها، تری ترپن ها و ترپنوییدهای سنگین تر هم در گیاهان و هم در جانوران دیده می شوند. اتصال واحدهای ایزوپرنی با روش های مختلفی صورت می گیرد، که متداول ترین آن بر طبق قاعده ایزو پرن است که توسط لبولد رزیکا [37]در سال 1921 ارائه شد و عبارت از اتصال سر به دم واحدهای پنج کربنی ایزوپرن می باشد ]24[.

 

 

 

 

 

1-3-2- طبقه بندی ترپنوییدها ]18[:

جدول 1-3-1 طبقه بندی ترپنوییدها بر مبنای تعداد واحدهای ایزوپرونی

a  :تعداد ایزوپرن                        n  :تعداد اتم کربن

1-3-2-1- همی ترپنوییدها

این دسته از ترکیبات به ندرت در گیاهان یافت می شوند و شامل یک واحد ایزوپرنی می باشند که احتمالاً از آمینو اسیدی به نام لوسین مشتق شده اند.

1-3-2-2- مونو ترپنویید

این ترکیبات از دو واحد ایزوپرونی با ده اتم کربن تشکیل شده اند و به دو فرم خطی و حلقوی یافت می شوند . مونوترپنوییدها علاوه بر گیاهان از میکروارگانیسم ها و حشرات نیز جدا شده اند و مسیر بیوسنتز آنها در شکل 1-3-1  نشان داده شده است:

 

 

شمای 1-3-1   مسیر بیوسنتز مونوترپنوییدها

 

مهم ترین گروه های مونوترپنویید ها عبارتند از :

مونوترپنوییدهای خطی یا مشتقات 2 , 6- دی متیل اکتان، منتان ها، کامفان ها[38]، پینان ها[39]، کاران ها[40]، توجان ها[41]، ایریدوییدها[42]، آیونون ها[43]، مونوترپنوییدهای بی قاعده و مونوترپنوییدهای سه حلقه ای  ]25[.

1-3-2-3-  سزکویی ترپنوییدها

سزکوئی ترپنوییدها ترکیبات پانزده کربنه ای هستند که از سه واحد ایزوپرن تشکیل شده اند و اغلب در روغن های اسانسی و عطر گیاهان وجود دارند. اکثر این ترکیبات از قانون ایزوپرن تبعیت می کنند و گاهی نیز تخطی از این قاعده در برخی از ترکیبات این دسته دیده می شود. این مواد به روش استخراج با حلال های مناسب و تقطیر با بخار آب از گیاه خارج می شود. واحد سازنده آنها فارنزیل پیرو فسفات است که از واکنش ایزو پنتیل پیرو فسفات با گرانیل پیروفسفات به وجود می آیند. شکل 1-3-2 نشان دهنده ی مسیر بیوسنتز سزکویی ترپنوییدها می باشد.

 

 

 

 

 

 

 

شمای 1-3-2 مسیر بیوسنتز سزکویی ترپن ها

 

مهم ترین سزکویی ترپنوییدها عبارتند از :

فارنزان ها[44]، سزکویی ترپنوییدهای سیکلوپنتان، سیکلوفارنزان و سیکلو فارنزان های نوآرایی شده، بیسابولن ها[45]، جرمکران ها[46]، المان ها[47]، سیکلو بیسابولن ها، هومولن ها[48]، کاریو فیلان ها[49] و  سزکویی تروپنوییدهای متفرقه]26[.

1-3-2-4- دی ترپنوییدها

این دسته از ترپنوییدها با بیست اتم کربن از چهار واحد ایزوپرنی تشکیل شده اند. واحد سازنده این مواد، ژرانیل پیرو فسفات بوده که از تراکم فارنزیل پیرو فسفات و ایزوپنتیل پیرو فسفات حاصل می شود و خود بر اثر هیدرولیز، ژرانیل ژرانیول را ایجاد می کند، شمای 1-3-3.

 شمای 1-3- 3  مسیر سنتز  ژرانیل پیرو فسفات                  

همان طور که قبلاً ذکر شد، این ترکیبات به علت جرم مولی بالا، دارای نقطه جوش بیشتری هستند و کمتر در اسانس ها و بیشتر در رزین ها و ترشحات صمغی گیاهان دیده می شوند. دی ترپنوییدها را میتوان با توجه به ساختارآنها به چند گروه تقسیم کرد که مهم ترین آنها عبارتند از : دی ترپنوییدهای خطی و دی ترپنوییدهای دو حلقه ای شامل : لابدان ها و کلر دان ها.

1-3-2-5- سستر ترپنوییدها

سستر ترپنوییدها حاوی 25 اتم کربن می باشند و متشکل از 4 واحد ایزوپرنی هستند. این ترکیبات نسبت به سایر مواد طبیعی موجود در گیاهان کمیاب تر می باشند و غالب آنها از منابع دریایی به دست می آیند و برخی نیز در حشرات، قارچ ها و گیاهان عالی وجود دارند. تاکنون حدود 200 سستر ترپنویید شناسایی شده اند که شامل 30 اسکلت کربنی می باشند. با اینکه این ترکیبات 25 کربن دارند ولی تعداد زیادی سستر ترپنویید آلکیله شده نیز وجود دارند. واحد سانده این ترکیبات ژرانیل فارنزیل پیرو فسفات است که می تواند سستر ترپنوییدهای خطی و حلقوی را تولید کند.

1-3-2-6- تری ترپنوییدها

این ترکیبات دارای 30 اتم کربن می باشند و از شش واحد ایزوپرنی تشکیل شده اند. تری ترپنوبیدها گروه بزرگی از ترکیبات طبیعی هستند که از اسکوالن مشتق شده اند. این ترکیبات عموماً از حلقوی شدن اسکوالن به وجود می آیند و در رزین های گیاهی وکوتین گیاهان وجود دارند. تری ترپنوییدهای اسیدی با عنوان اسیدهای رزینی همراه پلی ساکاریدهای صمغی در رزین ها یافت می شوند. الکل های تری ترپنوییدی به صورت آزاد و هم به صورت گلیکوزیدی یافت می شوند. تری ترپنوییدهای کتونی و هیدروکربنی نیز از گیاهان استخراج و شناسایی شده اند. مهم ترین تری ترپنویید خطی اسکوالن می باشد که اولین بار از روغن کبد کوسه ماهی استخراج شد، ولی در برخی از روغن های گیاهی نظیر روغن زیتون نیز یافت می شود.

1-3-2-7- تترا ترپنوییدها

تترا ترپنوییدها دارای 40 اتم کربن می باشند و از هشت واحد ایزوپرنی تشکیل شده اند. این ترکیبات از اتصال سر به سر دو مولکول ژرانیل پیرو فسفات تشکیل شده اند. مهم ترین گروه این ترکیبات کارتنوییدها می باشند. این ترکیات شامل هیدرو کربن ها (کاروتن ها) و مشتقات اکسیژن دار (گزانتوفیل ها) می باشند که در زیر اسکلت کربنی این ترکیبات نشان داده شده است :

1-3-2-8 پلی ترپنوییدها

پلی ترپنوییدها ترکیباتی هستند که شامل کارو تنوییدهای بزرگتر و پلی پرنول ها می باشند. این ترکیبات دارای بیش از 40 اتم کربن بوده و از اتصال حداقل هشت واحد ایزوپرنی تشکیل شده اند. برای نمونه می توان از پلاستوکینون که دارای یک زنجیر ایزوپرنی 45 کربنه است، نام برد]24[.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1-4-آنتی اکسیدان ها

  1-4-1-تعریف علمی

    از نظر علم تغذیه، آنتی اکسیدان ها ترکیباتی هستند که مانع فعالیت رادیکال های آزاد شده و از اکسایش آنها جلوگیری می کنند و با غیر فعال کردن آنها سلول های بدن را از اثرات مخرب این ترکیبات مصون نگاه می دارند.

1-4-2- ویژگی های آنتی اکسیدان ها

رادیکال های آزاد مانند عفونت های باکتریایی هستند که گلبول های سفید در اطراف آنها تجمع می یابند تا آنها را منهدم کنند. آنتی اکسیدان ها هم دور رادیکال های آزاد تجمع یافته و انها را از میان برده و یا غیر فعال می کنند. البته، رادیکال های آزاد را نمی شود دقیقاً مشابه میکروب دانست، چرا که بدن خودآنها را تولید می کند، اما در شرایطی که این ترکیبات بیش ا اندازه افزایش یابند می توانند مضر باشند. آنتی اکسیدان ها شامل چند گروه را هستند که عبارتند از : ویتامین E و C، کاروتنوییدها، بیو کینون ها و بیوفلاونوییدها. مهم ترین آنتی اکسیدان ها شامل ویتامین E , C و کاروتنوییدها هستند. اما ترکیبات دیگری نیز وجود دارند که خاصیت آنتی اکسیدانی به آنها نسبت داده می شود که برخی از آنها جزء آنزیم هایی هستند که در فعالیت های متابولیکی دخالت دارند و برخی جزء  مواد معدنی و ویتامین های مورد نیاز بدن هستند که عبارتند از : سلنیوم، آهن، روی، منگنز، مس، گلوتاتیون ردوکتاز، گلوتاتیون پراکسیدازها ، کاتالاز و سوپر اکسید دیسموتازها. با وجود فراوانی بسیار در انواع ترکیباتی که خاصیت آنتی اکسیدانی دارند، تنها ویتامین E , C و کارتنوییدها در دسته آنتی اکسیدان های درجه یک جای می گیرند. ویتامین C جزء ویتامین های محلول در آب است که باید از طریق غذایی دریافت شود، این ماده مغذی با غیر فعال کردن رادیکال های آزادی که در آب محلول هستند به طور اختصاصی از اثرات مخرب آنها جلوگیری می نماید. ویتامین E نیز به دو شکل آلفا توکوفرول و گاما توکوفرول وجود دارد که به ترتیب مانع پراکسید شدن لیپیدها به ویژه چربی های سیر نشده با چند پیوند دوگانه (PUFA)[50] می شود و تا حدودی از اکسیداسیون ال دی ال (LDL) یا کلسترول بد در بدن جلوگیری می نماید. کاروتنوییدها همه جزء آنتی اکسیدان های بسیار قوی تلقی می شوند و وجودشان برای سلول ها بسیار ارزشمند است. این ترکیبات از اکسید شدن لیپیدها در مراحل اولیه جلوگیری کرده ، سطح چربی خون را پایین نگه می دارند و از صدمات ناشی از آلاینده های محیطی به ویژه دود سیگار جلوگیری می نمایند. از جمله ترکیباتی که جزء خانواده کارتنوییدها محسوب می شوند می توان آلفا و بتا کاروتن، لیکوپن، کریپتوگزانتین، زی گزانتین و لوتیین را نام برد. مطالعات اخیر نشان داده اند که ترکیباتی به نام بیوفلاونوییدها نیز خاصیت آنتی اکسیدانی دارند. این ترکیبات از شکنندگی عروق جلوگیری کرده و همه فعالیت های ویتامین C را تشدید می نمایند. متخصصین علم تغذیه اعلام می دارند که دریافت این ترکیبات از طریق رژیم غذایی موجب کاهش خطر بیماری های قلبی عروقی و سرطان می شود. بیوفلاونوییدها در گیاهان فراوانی وجود دارند و به بیش از 800

نوع مختلف تقسیم می شوند. کورستین، روتین و هسپریدین جزء مهم ترین این ترکیبات بوده و در گیاهانی وجود دارند که رنگدانه های آنها غیر کاروتنوییدی بوده و دارای رنگ های قرمز، آبی و زرد هستند.

یوبی کینون ها نیز از جمله ترکیبات با خاصیت آنتی اکسیدانی هستند که به تازگی دانشمندان از ویژگی های منحصر به فرد آنها آگاهی یافته اند. در بین این خانواده، کوآنزیمQ10 نیز جای دارد. این ترکیب در بدن با استفاده از پیش سازهایی تهیه شده و مانند یک آنتی اکسیدان محلول در چربی نظیر ویتامین E عمل می کند. به طور کلی، این ترکیبات در بهبود بیماری های قلبی به ویژه در نارسایی احتقانی قلب و کاردیومیوپاتی مفید هستند. کوآنزیم Q₁₀ در مواد غذایی نظیر لوبیای سویا، انواع ماهی ها به ویژه ساردین، جوانه گندم، لوبیا سبز، سیر، کلم و اسفناج وجود دارد ]27[.

Coanzym Q10

1-4-3- دامنه فعالیت آنتی اکسیدان ها                   

محققین، مواد و ترکیبات زیادی را جزء منابع ر ادیکال های آزاد می دانند. آنها آلودگی هوا، سیگار، اشعه، ترکیبات شیمیایی و حلال های صنعتی، داروها و مواد مخدر، باقیمانده حشره کش ها و آفت زداها در مواد غذایی، افزودنی های غذایی نظیر نگهدارنده ها و رنگ ها (در حد غیر مجاز) را تولید کننده رادیکال های آزاد در بدن قلمداد می کنند و عوارض بسیاری نظیر بروز سرطان، بیماری های قلبی، آب مروارید، آلرژی و حساسیت بیش از اندازه، استئوآرتریت، بیماری ام. اس، پارکینسون و ... را به تولید بیش از حد  آنها در بدن مربوط می دانند. به طور کلی، رادیکال های آزاد عامل بروز سه دسته بیماری هستند، شامل بیماری های چشمی، قلبی عروقی و سرطان. مطالعات نشان داده اند که دریافت لیکوپن از طریق مصرف مداوم گوجه فرنگی در مردان مانع بروز سرطان پروستات می شود. این ترکیب در دسته کاروتنوییدهاست و در گوجه فرنگی به وفور وجود دارد.

 

 

1-4-4-  ویژگی های آنتی اکسیدان های سنتزی

BHA[51] یک آنتی اکسیدان سنتزی است که حلالیت خوبی در چربی ها دارد و پایداری قابل قبولی در محصولات سرخ کردنی دارد. این ترکیب بر روی چربی های حیوانی بسیار موثر است، اما بر روی روغن های گیاهی اثر کمتری دارد. حداکثر مصرف مجاز آن تا  ppm 200 می باشد. BHT [52] آنتی اکسیدان سنتزی دیگری است که حلالیت کمتری نسبت به BHA دارد و در پروپیلن گلیکول که یک حلال برای آنتی اکسیدان ها می باشد، قابل حل نمی باشد. حداکثر مصرف مجاز آن تا  ppm200 می باشد.

PG [53] که نوع دیگری از آنتی کسیدان های سنتزی حلالیت کمتری نسبت به BHT و BHA دارد و عموماً هنگام پختن سالم نمی ماند و در 148 درجه ی سانتی گراد تجزیه می شود. حداکثر مصرف مجاز آن ppm100 می باشد.

TBHQ  [54]نیز نوع دیگری از آنتی اکسیدان های سنتزی است که در ایالات متحده و بسیاری از کشورهای دیگر قابل مصرف است، اما در اروپا غیر مجاز است. این آنتی اکسیدان بر روی روغن گیاهی موثر است، در دماهای بالا پایداری خوبی دارد و یک نگهدارنده  مناسب برای روغن های گیاهی محسوب می شود.

 

 

1-5- آنتی باکتریال ها

1-5-1-  بررسی اثرات ضد میکروبی عصاره

هدف از بررسی اثرات ضد میکروبی عصاره ی گیاهی،به دست آوردن ترکیبات ضد میکروبی با قدرت کافی، اثر مناسب و عوارض جانبی کم می باشد. به دست آوردن یک ماده ضد میکروبی با منشاء گیاهی از نظر اقتصادی نیز مقرون به صرفه می باشد. در اکثر پژوهش ها ،چند سوش میکروبی مورد بررسی قرار می گیرد که عبارتند از:

1- استافیلوکوکوس اورئوس[55]

2- باسیلوس سوبتیلیس[56]

3- اشریشیاکلی[57]

4-پسودوموناس آئروژینوزا[58]

 

 

 

 

1-5-1-1- شرح مختصری درباره میکرو ارگانیسم های مورد آزمایش

1-5-1-1-1-  استافیلوکوکوس اورئوس

استافیلوکوکوس اورئوس از تیره میکروکوکاسیه می باشد. این میکروارگانیسم ها، باکتری هایی کروی شکل هستند که مانند خوشه انگور کنار یکدیگر قرار می گیرند. این باکتری ها بدون اسپور ،بی- حرکت و گرم مثبت هستند، بعضی از آنها دارای کپسول های خارج سلولی هستند که بیماری زایی بیشتری دارند. باکتری های هوازی و بی هوازی اختیاری هستند ولی در شرایط هوازی بهتر رشد می کنند. اغلب بیماریهای استافیلوکوکوس طلایی در پوست آزاد سالم به نسبت های مختلف وجود دارد. عفونت های ایجاد شده توسط استافیلوکوکوس طلایی عبارتند از : عفونت های جلدی، کورک، زرد زخم، ورم ملتحمه، عفونت های پوستی نوزادان، آبسه های زیر جلدی و زیر مخاط عمقی و آنتروکولیت استافیلوکوکوس. برای درمان بایستی آنتی بیوتیک مناسب به وسیله آنتی بیوگرام تعیین شود. اگر فرد نسبت به پنی سیلین حساس باشد، داروی انتخابی باید معادل پنی سیلین باشد.

1-5-1-1-2-  باسیلوس سوبتیلیس

این باکتری از تیره باسیلاسه می باشد. این باسیل بدون کپسول و متحرک بوده و به سرعت تولید اسپور می نماید. از دیگر ویژگی های آن اینکه گرم مثبت بوده و رنگ گرم را بزودی از دست می دهد، گاهی اوقات نیز به شکل گرم منفی بروز می نماید. این باکتری روی آگار غذایی، کلنی های منظم و صاف تولید می نماید که از زنجیره های کوتاه تشکیل شده است. باسیلوس سوبتیلیس در انسان، بیماری هایی از قبیل ورم ملتحمه، آندوکاردیت و مسمومیت غذایی ایجاد می کند. پنی سیلین داروی موثری برای درمان عفونت های حاصل از باسیلوس سوبتیلیس می باشد.

1-5-1-1-3- اشریشیاکلی

اشریشیاکلی از تیره آنترو باکتریاسیه می باشد که باسیل هایی به طول متوسط 2 تا 3 میکرون و عرض 6/0 میکرون هستند و دو سرشان گرد است. این باسیل ها بدون اسپور، بدون کپسول، گرم منفی و متحرک می باشند (البته دارای انواع غیر متحرک نیز هستند) و باکتری های هوازی و بی هوازی اختیاری هستند. دمای بهینه برای رشدشان 37-35 درجه سانتیگراد است. کلنی های آنها روی آگار غذایی پس از 24ساعت به قطر 3-2 میلی متر می رسند که گرد _–  محدب و صاف، کدر و با حاشیه مشخص می باشند. وجود اشریشیاکلی در روده انسان از بدو تولد تا پایان زندگی لازم است، زیرا مانع تکثیر بعضی از باکتری های تجزیه کننده خون شده، همچنین در سنتز بعضی ویتامین های مورد نیاز نظیر B₁₂ ,B₂ ,B₁  و K­­ دخالت می نماید. اگر این باسیل به دستگاه های دیگر بدن راه یابد، در صورت وجود زمینه مساعد بیماریی های نظیر: عفونت های دستگاه ادراری _– تناسلی، عفونت های دستگاه گوارشی و عفونت های مجاری صفراوی را ایجاد می کند. بهترین راه درمان، جبران آب دفع شده از بدن و برقرار کردن تعادل الکترولیت هاست. برای درمان عفونت های کلی باسیل بهتر است حساسیت نسبت به دارو های ضد باکتری تعیین گردیده و انتخاب دارو با مراجعه به نتیجه آنتی بیوگرام به عمل آید.

1-5-1-1-4 پسودوموناس آئروژینوزا

پسودوموناس آئروژینوزا از تیره پسودوموناسیه می باشد که باسیلی به طول  3-1 میکرون است، که دو سر آن گرد می باشد و به علت دارا بودن یک تار لرزان کاملا متحرک است. این باسیل اسپوز و کپسول ندارد و گرم منفی است. هوازی مطلق و در دمای 42- 15 درجه سانتی گراد قادر به رشد می باشد. از جمله ویژگی های این باسیل ترشح دو نوع پیگمان است، یکی پیوسیانین و دیگری فلوئورسین. این باسیل ها به علت حلالیت در آب،در محیط غذایی منتشر شده و کلنی ها و محیط کشت آنها به رنگ آبی مایل به سبز همراه با فلوئورسانس در می آیند. همچنین دارای همولیزین بوده و بر روی آگار خوندار هاله ای از همولیز اطراف کلنی بوجود می آید و کشت آن دارای بوی مطبوع و مشخصی است. باسیل پیوسانیک سبب عفونت در زخم ها، سوختگی ها، دستگاه ادراری، تنفسی و چشم می گردد. از آنجا که این باسیل به اکثر آنتی بیوتیک ها مقاوم است، تجویز داروی موثر پس از انجام آنتی بیوگرام به عمل می آید. منتاهایسین داروی اختصاصی برای درمان عفونت های ناشی از این باکتری می باشد.

اهداف اين پژوهش:

باتوجه به اینکه درمقالات مطالعه شده گونه های متفاوتی از عشقه شامل آندولنولیک،گلیکوزید،تری ترپنویید واسیدهای فنولی، فلاونویید، اسید مالیک و اسیدهای چرب می باشد، فرض براین است که این گیاه دارای همین ترکیبات بوده وخواص آنتی اکسیدانی وآنتی باکتریایی از خود نشان دهد. همچنین در بررسی هایی که برروی یکی از گونه های این گیاه صورت گرفته نشان دادند  که عصاره این گیاه به عنوان مکمل رژیم غذایی و برای درمان بیماریهای خاص وهمچنین به عنوان لوسیون یا پماد برای ازبین بردن چین وچروک مورد استفاده قرار می گیرد، با این فرض که گیاه مورد بررسی ما هم این خواص را داشته باشد تحقیق و مطالعه بر روی اسانس این گیاه صورت گرفت.